PEP (post-exposure prophylaxis) to profilaktyka poekspozycyjna zakażenia HIV. Chodzi o przyjmowanie zestawu leków antyretrowirusowych przez 28 dni po sytuacji, w której istnieje ryzyko zakażenia, na przykład po kontakcie seksualnym bez zabezpieczenia z osobą o nieznanym statusie HIV lub po zakłuciu igłą w pracy medycznej. Kluczowy jest czas – leki powinny być włączone jak najszybciej, najlepiej w ciągu 2 godzin, maksymalnie do 48–72 godzin od zdarzenia.
Wizyta po PEP ma kilka ról jednocześnie. Z jednej strony jest to konsultacja pilna po ekspozycji – trzeba szybko ocenić ryzyko i zdecydować, czy profilaktyka w ogóle jest potrzebna. Z drugiej strony to moment, w którym planuje się cały schemat dalszej kontroli: badania laboratoryjne, kolejne wizyty, monitorowanie działań niepożądanych leków i ewentualne korekty terapii.
Różnica między wizytą „pilną po ekspozycji” a rutynową kontrolą w poradni polega przede wszystkim na presji czasu i niepewności. Przy PEP lekarz często działa w trybie dyżurowym, na SOR lub w izbie przyjęć – liczy się każda godzina. Kontrole późniejsze, po kilku tygodniach czy miesiącach, odbywają się już najczęściej w poradni chorób zakaźnych lub poradni HIV, w spokojniejszym trybie, zwykle po wcześniejszej rejestracji.
Typowe sytuacje prowadzące do wizyty po PEP
Do pilnej wizyty z powodu możliwej potrzeby PEP prowadzą powtarzalne, bardzo konkretne scenariusze. Lekarze znają je z praktyki i od razu układają w głowie schemat postępowania.
Najczęściej są to:
kontakty seksualne bez zabezpieczenia lub z przerwaniem prezerwatywy z osobą o nieznanym statusie HIV albo z osobą, o której wiadomo, że żyje z HIV, a nie przyjmuje leczenia,
gwałt lub inna forma przemocy seksualnej, z penetracją lub kontaktem z krwią/sprazmą, często w warunkach szoku, alkoholu czy środków psychoaktywnych,
zakłucie igłą lub kontakt z krwią w pracy – szczególnie w szpitalach, gabinetach zabiegowych, laboratoriach, ale także w służbach mundurowych,
kontakt z krwią obcej osoby przez świeżą ranę, uszkodzoną skórę lub błony śluzowe (np. krew trysnęła do oka, do ust),
ekspozycja w trakcie ratowania życia, kiedy ratownik ma kontakt z krwią lub innymi wydzielinami.
Nie każdy z tych scenariuszy automatycznie oznacza konieczność wdrożenia PEP. Właśnie dlatego tak istotna jest dokładna rozmowa z lekarzem i ocena ryzyka: jak wyglądał kontakt, czy była obecna krew, czy możliwa była penetracja, czy znany jest status osoby źródłowej.
Kiedy wizyta po PEP ma sens, a kiedy jest już za późno na leki
PEP ma udowodnioną skuteczność wtedy, gdy zostanie rozpoczęta jak najszybciej po ekspozycji. Standardowo przyjmuje się, że okno czasowe to do 48–72 godzin. Po przekroczeniu 72 godzin podanie PEP przestaje mieć sens z punktu widzenia profilaktyki zakażenia HIV, bo ewentualne zakażenie mogło się już „utrwalić” w organizmie.
To jednak nie oznacza, że po tym czasie wizyta lekarska jest zbędna. Nawet jeśli okno dla PEP minęło, nadal jest sens:
wykonać testy w kierunku HIV w odpowiednich odstępach czasu,
sprawdzić ryzyko innych zakażeń przenoszonych drogą płciową: KIŁA, rzeżączka, chlamydia, WZW B i C,
omówić profilaktykę przyszłą, np. PrEP (profilaktyka przedekspozycyjna) czy szczepienia przeciw WZW B i HPV,
otrzymać wsparcie psychologiczne lub prawne, jeśli ekspozycja była związana z przemocą.
Wizytę po ekspozycji warto traktować nie tylko jako „polowanie” na PEP, ale też jako szerszą konsultację dotyczącą zdrowia seksualnego i zakaźnego. Lekarz często zwraca uwagę na rzeczy, o których pacjent w stresie nawet nie pomyślał – na przykład konieczność tabletki „dzień po”, badania w kierunku ciąży, kontrolę innych chorób przewlekłych.
Gdzie zgłosić się po PEP w Poznaniu i jak to zorganizować
Osoba z Poznania lub okolic po ryzykownej ekspozycji ma do dyspozycji kilka typów miejsc, w których można uzyskać pilną pomoc. Wybór zależy przede wszystkim od pory dnia, dni tygodnia oraz ciężkości sytuacji (np. przemoc, krwawienie, stan ogólny).
Typy placówek, które zajmują się PEP
Najczęściej z PEP spotkasz się w następujących miejscach:
SOR (Szpitalny Oddział Ratunkowy) – czynny całą dobę. Przyjmuje osoby w stanie nagłym, także po ekspozycjach na krew czy kontaktach seksualnych wysokiego ryzyka. W praktyce to tam najczęściej trafiają osoby, które zgłaszają się w nocy lub w weekend.
Izba przyjęć szpitala zakaźnego lub szpitala, w którym jest oddział chorób zakaźnych – często to tu odbywa się zarówno wyjściowa konsultacja, jak i dalsza kontrola po PEP.
Poradnia chorób zakaźnych / poradnia HIV – to miejsce bardziej do kontynuacji: kontrole po 2, 4, 12 tygodniach, monitorowanie działań niepożądanych, interpretacja wyników badań.
Poradnie chorób przenoszonych drogą płciową oraz punkty konsultacyjno-diagnostyczne (PKD) – zwykle nastawione na diagnostykę i poradnictwo, czasem wspierają w nawigowaniu systemu i wskazują, gdzie realnie można dostać PEP w danym mieście.
W Poznaniu praktyka bywa taka, że pierwszy kontakt po ekspozycji ma miejsce na SOR lub w izbie przyjęć szpitala zakaźnego, a kolejne wizyty kontrolne są już umawiane w poradni specjalistycznej, zwykle w tym samym szpitalu lub ośrodku.
Jak szukać aktualnych informacji i na co zwrócić uwagę
Lista ośrodków, które prowadzą PEP, może się zmieniać, podobnie jak godziny przyjęć czy organizacja dyżurów. Dlatego najbezpieczniej jest zweryfikować informacje tuż przed wyjściem z domu, jeśli tylko jest na to chwila.
Pomagają w tym:
strony internetowe szpitali w Poznaniu – szczególnie z oddziałami zakaźnymi i dużymi SOR,
numery telefoniczne rejestracji i izby przyjęć – można krótko zapytać „czy pacjent po ekspozycji na HIV zgłasza się do Państwa na SOR/izbę przyjęć?”,
informacje od lekarza POZ, Nocnej i Świątecznej Opieki Zdrowotnej – dyżurny może wskazać właściwe miejsce,
lokalne punkty konsultacyjno-diagnostyczne HIV – często mają aktualną wiedzę, gdzie w mieście realnie działają schematy PEP.
Podczas rozmowy przez telefon wystarczy proste zdanie: „Miałem/Miałam przed chwilą kontakt, po którym może być ryzyko HIV, gdzie w Poznaniu zgłosić się po PEP?”. Personel zwykle od razu kieruje do właściwego wejścia: SOR, izba przyjęć, konkretna poradnia.
Różnica między przyjęciem „z ulicy” a przyjęciem na skierowanie
Osoby po ekspozycji najczęściej zgłaszają się bez skierowania. W trybie pilnym to norma: liczy się czas, a nie „droga papierowa”. W Poznaniu i innych większych miastach przy PEP przyjęcie z ulicy oznacza po prostu zgłoszenie się do odpowiedniego punktu (SOR/izba) i zgłoszenie powodu: „podejrzenie ekspozycji na HIV / kontakt seksualny wysokiego ryzyka”.
Skierowanie od lekarza POZ, ginekologa czy z innej poradni może być potrzebne na dalsze wizyty kontrolne w poradni chorób zakaźnych, ale w praktyce personel często pomaga zorganizować formalności na miejscu. Gdy PEP była wdrażana w jednym ośrodku (np. poza Poznaniem), a pacjent chce kontynuować w innym, dobrze jest zabrać:
wypis ze szpitala lub zaświadczenie,
dokładny schemat lekowy (nazwy, dawki),
informację o wykonanych już badaniach.
To skraca całą procedurę i zmniejsza ryzyko nieporozumień.
Co zabrać ze sobą na wizytę po PEP
Stres i pośpiech po ekspozycji są zrozumiałe, ale kilka drobiazgów potrafi realnie ułatwić lekarzowi pracę. Warto, o ile to możliwe, zabrać:
dokument tożsamości ze zdjęciem – do rejestracji i ewentualnego wypisu,
listę przyjmowanych leków (lub po prostu opakowania) – szczególnie w chorobach przewlekłych,
kartę ciąży lub dokumentację ginekologiczną – jeśli dotyczy,
wypisy, karty informacyjne, wyniki wcześniejszych badań, jeśli to kontynuacja PEP lub były już wykonywane testy,
szkicowy opis zdarzenia – najlepiej zapisany kilku słowami: kiedy, jaki rodzaj kontaktu, czy była krew, czy partner/partnerka ma znany status HIV.
Przy dużym szoku emocjonalnym można poprosić bliską osobę o pomoc w zebraniu tych rzeczy i towarzyszenie podczas wizyty. Obserwuje się, że pacjenci, którzy przychodzą z zaufaną osobą, łatwiej zapamiętują zalecenia i mniej boją się zadawać pytania.
Przykład: nocna ekspozycja w weekend w Poznaniu – krok po kroku
Wyobraźmy sobie osobę, która w sobotę późnym wieczorem ma ryzykowny kontakt seksualny. Prezerwatywa pękła, partner nie chce mówić o swoim statusie HIV. Po powrocie do domu pojawia się panika. Co się faktycznie dzieje?
Po wstępnym uspokojeniu i szybkim prysznicu osoba sięga po telefon. Wpisuje w wyszukiwarkę „PEP Poznań gdzie się zgłosić” albo dzwoni na ogólną informację szpitala, który zna z okolicy.
Dyspozytor lub pracownik informacji mówi wyraźnie: „Z takim problemem proszę zgłosić się na SOR szpitala X, wejście od strony Y. Proszę powiedzieć, że to ekspozycja na HIV, będą wiedzieli co robić”.
Na miejscu w rejestracji pada krótkie zdanie: „Miałam kontakt seksualny bez zabezpieczenia, może być ryzyko HIV, proszę o pilną konsultację po PEP”. Personel wpisuje powód przyjęcia i zwykle nie każą długo czekać.
Po triżu i pierwszym badaniu lekarz ocenia ryzyko, zleca szybkie badania „na start” i – jeśli są wskazania – wystawia receptę lub wydaje leki PEP bezpośrednio ze szpitalnej apteki.
Na koniec pacjent otrzymuje konkretny plan kontroli: terminy badań i wizyt w poradni zakaźnej w Poznaniu, a także informacje kontaktowe, gdzie zgłaszać ewentualne działania niepożądane leków.
Taki scenariusz, choć obciążający emocjonalnie, przy sprawnej organizacji zajmuje zwykle kilka godzin i znacząco zmniejsza ryzyko długoterminowych konsekwencji.
Źródło: Pexels | Autor: Tima Miroshnichenko
Jak wygląda pierwszy kontakt i rejestracja po zgłoszeniu się po PEP
Pierwsze minuty w szpitalu czy poradni po ekspozycji to głównie sprawy organizacyjne, ale właśnie wtedy można przyspieszyć ścieżkę, mówiąc jasno, z czym się przychodzi. Słowa „podejrzenie ekspozycji na HIV” w wielu placówkach automatycznie ustawiają wizytę na tzw. ścieżce pilnej.
Wejście „od drzwi”: co powiedzieć w rejestracji
W rejestracji zwykle pada pytanie: „Jaki jest powód zgłoszenia?”. Zamiast ogólnego „źle się czuję” lub „chodzi o badanie”, lepiej od razu powiedzieć:
„Miałem/Miałam przed chwilą ekspozycję na HIV po kontakcie seksualnym/zakłuciu igłą, potrzebuję konsultacji w sprawie PEP”.
Taki komunikat jest konkretny, zawiera słowa kluczowe, które personel rozpoznaje, i skraca rozmowy wyjaśniające. Rejestratorka nie potrzebuje szczegółów – te padają dopiero przed lekarzem.
Po rejestracji pacjent często dostaje opaskę identyfikacyjną (na SOR) lub numer wizyty. Następnie kierowany jest na tzw. triaż, czyli wstępne „sortowanie” pacjentów pod kątem pilności.
Formularze i zgody: co zwykle trzeba podpisać
Przed badaniem lekarza mogą pojawić się dokumenty do podpisu. Najczęściej obejmują:
zgodę na udzielenie świadczeń zdrowotnych – standardowy formularz przy pobycie w szpitalu lub wizycie na SOR,
zgodę na badania diagnostyczne (krew, testy laboratoryjne),
klauzulę informacyjną o przetwarzaniu danych osobowych (RODO),
Triaż i wstępna ocena pilności
Na triażu pielęgniarka lub ratownik medyczny zadaje kilka szybkich pytań i mierzy podstawowe parametry życiowe. To krótka rozmowa, ale od niej zależy, jak szybko pacjent trafi do lekarza.
Najczęściej sprawdzane są:
ciśnienie tętnicze, tętno, temperatura – żeby wychwycić ewentualne objawy ostrej infekcji lub innego stanu nagłego,
ogólny stan – czy pacjent jest przytomny, kontaktowy, czy nie skarży się na silny ból, krwawienie, duszność,
czas od ekspozycji – kluczowa informacja dla PEP, bo od niej zależy pilność konsultacji.
W przypadku ekspozycji na HIV bez innych groźnych objawów somatycznych pacjent zwykle trafia do kategorii pilnej, ale nie krytycznej. Innymi słowy – nie będzie czekać tak długo jak osoba z drobnym urazem, ale priorytet nadal mają np. zawały czy ciężkie wypadki.
Krótka, klarowna informacja na triażu typu: „kontakt seksualny bez zabezpieczenia 2 godziny temu, ryzyko HIV, nie biorę żadnych leków przewlekle” ułatwia zakwalifikowanie sprawy jako pilnej, ale stabilnej.
Identyfikacja pacjenta i poufność w praktyce
Przy PEP dla wielu osób kluczowe jest zachowanie dyskrecji. W szpitalach w Poznaniu obowiązują te same zasady ochrony danych jak w innych miastach – personel nie przekazuje informacji o przyczynie wizyty osobom postronnym.
W praktyce oznacza to, że:
w poczekalni inni pacjenci nie mają dostępu do dokumentów ani ekranu rejestracji,
personel nie wywołuje zwykle „pacjent po ekspozycji na HIV”, tylko po nazwisku lub numerze,
w dokumentacji medycznej opis ekspozycji jest, ale objęty jest tajemnicą zawodową.
Jeżeli ktoś szczególnie obawia się o anonimowość (mała miejscowość, znajomi w szpitalu), może przy rejestracji wprost poprosić o maksymalną dyskrecję. Dla personelu to sygnał, że temat jest delikatny i rozmowy lepiej prowadzić w osobnym pokoju, a nie przez okienko z kolejką za plecami.
Wywiad medyczny przy PEP: jakie pytania padają i po co
Gdy formalności są załatwione, przychodzi moment na rozmowę z lekarzem. To właśnie wtedy zapada decyzja: czy PEP ma sens, w jakim schemacie i jakie badania wykonać od razu.
Opis zdarzenia – dlaczego szczegóły są tak ważne
Pierwszy blok pytań dotyczy samej ekspozycji. Lekarz potrzebuje możliwie precyzyjnego obrazu sytuacji, bo na jego podstawie ocenia realne ryzyko zakażenia.
Najczęściej pojawiają się pytania:
Kiedy dokładnie doszło do zdarzenia? – data i przybliżona godzina, żeby policzyć, ile czasu minęło do podania PEP.
Jaki to był rodzaj kontaktu? – seks waginalny, analny, oralny, zakłucie igłą, kontakt krwi z otwartą raną itp.
Czy była prezerwatywa? Jeśli tak – czy pękła, zsunęła się, czy była stosowana od początku do końca kontaktu.
Czy doszło do ejakulacji (wytrysku) i gdzie? – wewnątrz pochwy, odbytnicy, ust, na skórę, na błony śluzowe oka itd.
Czy były widoczne ślady krwi? – na narządach płciowych, w prezerwatywie, na igle, na skórze.
Czy w miejscu kontaktu były rany, otarcia, stany zapalne? – naruszenie ciągłości skóry i błon śluzowych zwiększa ryzyko.
Dla pacjenta część tych pytań bywa krępująca, ale z perspektywy medycznej są to standardowe elementy wywiadu, podobnie jak pytanie o rodzaj bólu przy zawale. Dzięki nim lekarz może odróżnić kontakt z rzeczywiście wysokim ryzykiem od takiego, przy którym PEP nie wnosi korzyści.
Pytania o partnera/partnerkę i kontekst sytuacji
Drugi obszar to informacje o osobie, od której potencjalnie mogło dojść do zakażenia. Lekarz nie ocenia moralnie, tylko kalkuluje ryzyko.
Mogą paść pytania:
Czy znany jest status HIV tej osoby? – dodatni, ujemny, nieznany, w trakcie leczenia.
Czy wie Pan/Pani, czy ta osoba leczy się z powodu HIV? Jeśli tak, czy przyjmuje leki regularnie.
Czy była to osoba z tzw. populacji zwiększonego ryzyka? – np. osoba przyjmująca narkotyki iniekcyjnie, pracująca seksualnie, partner z kraju o wysokiej częstości HIV.
Czy kontakt był jednorazowy, czy to stały partner? – przy stałych relacjach wchodzi w grę dodatkowo kwestia regularnych badań i ewentualnej PrEP w przyszłości.
Zdarza się, że partner/partnerka są obecni w szpitalu. Wówczas, za ich zgodą, lekarz może zebrać informacje bezpośrednio od nich, a przy znanym, udokumentowanym zakażeniu HIV czasem zlecić też badanie wiremii (poziomu wirusa), jeśli nie ma aktualnych danych. To istotne, bo dobrze leczona osoba z niewykrywalną wiremią praktycznie nie zakaża drogą seksualną.
Historia zdrowia pacjenta – nie tylko HIV
Kolejna część wywiadu dotyczy ogólnego stanu zdrowia. Chodzi o bezpieczeństwo leków PEP, które mogą obciążać np. wątrobę czy nerki.
Pytania obejmują zwykle:
choroby przewlekłe – w szczególności nerek, wątroby, serca, choroby autoimmunologiczne, nowotwory,
przyjmowane na stałe leki – recepturowe i bez recepty, suplementy, leki ziołowe,
uczulenia na leki – wysypki, obrzęki, reakcje anafilaktyczne w przeszłości,
historię szczepień – szczególnie przeciw WZW B i tężcowi.
Przy osobach w ciąży lub mogących być w ciąży wywiad rozszerza się o pytania ginekologiczne: data ostatniej miesiączki, stosowane metody antykoncepcji, ewentualne objawy sugerujące wczesną ciążę.
Styl życia, używki i zdrowie psychiczne
W kontekście PEP ważne są również elementy, które na pierwszy rzut oka wydają się „pozamedyczne”. Chodzi o to, czy pacjent realnie będzie w stanie stosować leki przez 28 dni i zgłaszać się na kontrole.
Lekarz może zapytać między innymi o:
alkohol i inne substancje – częste i wysokie spożycie alkoholu może zwiększać ryzyko działań niepożądanych leków, a niektóre substancje zaburzają pamięć o regularnym przyjmowaniu tabletek,
pracę zmianową, tryb życia – np. wyjazd służbowy za granicę w najbliższych dniach może wymagać zmodyfikowania planu kontroli,
obecną kondycję psychiczną – silny lęk, objawy depresyjne, myśli samobójcze wymagają czasem równoległego wsparcia psychologicznego czy psychiatrycznego.
Przykładowo, osoba, która zgłasza, że „od 24 godzin nic nie jadła, wypiła dużo alkoholu i jest w totalnej panice”, często potrzebuje najpierw stabilizacji – kroplówki, czegoś na uspokojenie – a dopiero potem szczegółowych instrukcji co do dalszego planu PEP.
Badanie fizykalne i pierwsza ocena stanu zdrowia
Po wywiadzie przychodzi moment na badanie przedmiotowe. W większości przypadków to standardowe, dość szybkie badanie, ale pozwala wychwycić zarówno ostre problemy, jak i drobne szczegóły ważne dla oceny ryzyka.
Podstawowy „przegląd” stanu zdrowia
Badanie zaczyna się zwykle od oceny ogólnej:
samopoczucie – czy pacjent wygląda na wyczerpanego, odwodnionego, silnie zestresowanego,
skóra i błony śluzowe – obecność wysypek, żółtaczki, bladość, wybroczyny,
węzły chłonne – szczególnie szyjne, pachowe, pachwinowe; powiększenie może sugerować trwającą infekcję,
osłuchanie serca i płuc – standard w pierwszej ocenie internistycznej,
Choć pacjent przychodzi „po leki przeciw HIV”, lekarz myśli szerzej: szuka objawów innych ostrych schorzeń (np. ciężka infekcja, sepsa, zapalenie wątroby), które mogą wymagać natychmiastowego leczenia i wpływać na dobór leków PEP.
Badanie miejsc potencjalnej ekspozycji
Jeżeli ekspozycja dotyczyła konkretnych okolic ciała, lekarz może zaproponować ich obejrzenie. Zawsze poprzedza to pytaniem o zgodę i informuje, po co to robi.
W praktyce może chodzić o:
okolice narządów płciowych i odbytu – ocena obecności otarć, krwawienia, nadżerek, cech przemocy seksualnej,
jamę ustną – w przypadku kontaktu oralnego, szukanie ranek, aft, stanu zapalnego,
miejsce zakłucia igłą – czy jest krwawienie, obrzęk, czy rana była odpowiednio oczyszczona.
Przy podejrzeniu przemocy seksualnej badanie prowadzone jest szczególnie delikatnie, często z udziałem drugiej osoby z personelu (np. pielęgniarki) i – jeśli to możliwe – w oddzielnym, cichym pomieszczeniu. W takich sytuacjach poza PEP wchodzi w grę także zabezpieczenie dowodów medyczno-sądowych.
Alarmujące objawy, które zmieniają priorytety
Choć PEP jest ważna, istnieją sytuacje, w których piorytetem staje się inny, bardziej naglący problem. W trakcie badania lekarz zwraca szczególną uwagę na:
wysoką gorączkę z dreszczami, spadkiem ciśnienia, przyspieszonym tętnem,
silny ból brzucha, klatki piersiowej, głowy, który pojawił się nagle,
intensywne krwawienie z dróg rodnych czy odbytu po kontakcie.
W takich sytuacjach pacjent może zostać przekierowany na odrębną ścieżkę diagnostyczną, a decyzja o PEP jest podejmowana równolegle, ale nie dominuje już obrazu klinicznego.
Źródło: Pexels | Autor: cottonbro studio
Jakie badania robi się przed wdrożeniem PEP i w pierwszych godzinach
PEP to nie jest „wzięcie jednej tabletki na próbę”. To pełen schemat lekowy na 28 dni, który wymaga kontroli laboratoryjnej. Dlatego już na pierwszej wizycie lekarz zleca zestaw badań – część jest absolutnie podstawowa, część rozszerzana w zależności od sytuacji.
Badania w kierunku HIV „na start”
Podstawowym elementem jest test w kierunku HIV przed rozpoczęciem PEP. Chodzi o ustalenie, czy pacjent nie był już wcześniej zakażony, zanim doszło do opisywanej ekspozycji.
Najczęściej stosuje się:
test 4. generacji (antygen/antyciała) – wykrywa zarówno przeciwciała przeciw HIV, jak i antygen p24; pozwala wychwycić większość zakażeń powyżej 2–3 tygodni od ekspozycji,
w niektórych przypadkach dodatkowe badania potwierdzające, jeśli wynik jest wątpliwy lub dodatni.
PEP można rozpocząć przed uzyskaniem wyniku – nie czeka się z podaniem leków, gdy ryzyko jest wysokie, a czas ucieka. Gdy wynik testu „wyjściowego” okaże się dodatni, dalsze postępowanie zmienia się z profilaktyki poekspozycyjnej w pełne leczenie zakażenia HIV.
Ocena funkcji wątroby i nerek przed lekami
Leki stosowane w PEP metabolizowane są głównie w wątrobie i wydalane przez nerki. Dlatego przed ich włączeniem – lub najpóźniej w pierwszych dniach terapii – wykonuje się:
kreatyninę i eGFR – wskaźniki funkcji nerek,
enzymy wątrobowe (ALT, AST) – obraz czynności wątroby,
czasem bilirubinę, GGTP, fosfatazę zasadową, jeśli jest podejrzenie choroby wątroby.
Badania w kierunku innych zakażeń przenoszonych drogą płciową
Ekspozycja seksualna to nie tylko ryzyko HIV. W jednym kontakcie można „złapać” kilka różnych infekcji, dlatego lekarz zwykle proponuje szerszy panel badań.
Najczęściej obejmuje on:
kiłę (Treponema pallidum) – badania serologiczne, zwykle dwa rodzaje testów (tzw. nieswoiste i swoiste),
rzeżączkę i chlamydiozę – wymazy z cewki moczowej, szyjki macicy, gardła lub odbytu, a czasem badanie z próbki moczu,
zapalenie wątroby typu B i C (WZW B, WZW C) – badania z krwi (przeciwciała i/lub antygeny),
w niektórych przypadkach mykoplazmy, ureaplazmy – zwłaszcza przy objawach ze strony dróg moczowo-płciowych.
Część z tych badań ma sens dopiero po pewnym czasie od kontaktu (okres okienka serologicznego), ale wyjściowy panel „na start” ułatwia ocenę stanu zdrowia i zaplanowanie późniejszych kontroli.
Przy podejrzeniu przemocy seksualnej badania STD są elementem szerszego postępowania – łącznie z dokumentacją obrażeń i zabezpieczeniem materiału dowodowego, jeśli pacjentka/pacjent wyraża na to zgodę.
Testy ciążowe i profilaktyka okołociążowa
U osób z macicą, które mogły zajść w ciążę, rutyną jest test ciążowy. Robi się go z moczu lub krwi, niekiedy powtarza po kilku dniach.
Ma to kilka powodów:
część leków PEP dobiera się inaczej u osób w ciąży,
po ekspozycji seksualnej pojawia się kwestia antykoncepcji awaryjnej (np. „tabletka po”, wkładka miedziana),
przy potwierdzonej ciąży lekarz od razu planuje dalszą opiekę – także w kontekście ewentualnego ryzyka HIV u dziecka.
Jeśli do kontaktu doszło niedawno, test może być jeszcze ujemny mimo zapłodnienia – lekarz zwykle uprzedza o konieczności ponownego badania w odpowiednim terminie.
Badania w sytuacjach szczególnych
Przy niektórych ekspozycjach zakres diagnostyki rozszerza się. Dzieje się tak zwłaszcza wtedy, gdy:
podejrzewa się kontakt z krwią osoby chorej na gruźlicę lub HIV w stadium zaawansowanym – można rozważyć dodatkowe badania w kierunku gruźlicy,
doszło do ugryzienia z naruszeniem ciągłości skóry – lekarz myśli także o tężcu, wirusie wścieklizny (w zależności od sprawcy),
pacjent zgłasza trudne do wyjaśnienia objawy ogólne (utrata masy ciała, nocne poty, długotrwała gorączka) – panel badań może być znacznie szerszy niż „typowy PEP”.
W praktyce oznacza to czasem konsultację z innymi specjalistami: chorób zakaźnych, ginekologiem, chirurgiem, psychiatrą.
Decyzja o wdrożeniu PEP i dobór leków
Po zebraniu wywiadu, badaniu fizykalnym i zleceniu pierwszych badań przychodzi moment, w którym lekarz musi odpowiedzieć na kluczowe pytanie: czy rzeczywiście zalecić PEP, a jeśli tak – jaką.
Kiedy PEP jest zalecana, a kiedy nie
Decyzja nie opiera się tylko na lęku pacjenta, ale głównie na obiektywnym ryzyku. Lekarz bierze pod uwagę:
rodzaj ekspozycji – kontakt analny, waginalny bez prezerwatywy, kontakt z krwią do krwi, zakłucie igłą używaną u osoby z HIV to grupy wysokiego ryzyka,
status HIV źródła ekspozycji – dodatni, ujemny, nieznany; w przypadku osoby z dobrze kontrolowanym HIV (niewykrywalna wiremia) ryzyko jest minimalne,
czas od zdarzenia – przyjmuje się, że sens ma włączenie PEP do 48 godzin, a maksymalnie do 72 godzin od ekspozycji,
stan zdrowia pacjenta – bardzo ciężkie niewydolności narządowe mogą ograniczać możliwość stosowania niektórych schematów PEP.
Zdarzają się sytuacje, gdy PEP nie jest zalecana, np. przy powierzchownym kontakcie skóry z krwią bez uszkodzenia naskórka, przy seksie z osobą z udokumentowaną, trwałą niewykrywalną wiremią HIV albo przy ekspozycji sprzed wielu dni. Wtedy lekarz skupia się na edukacji, propozycji badań kontrolnych i ewentualnej profilaktyce przedekspozycyjnej (PrEP) na przyszłość.
Standardowe schematy lekowe PEP
W Polsce stosuje się ustalone kombinacje leków przeciwretrowirusowych – zwykle trzy leki w dwóch preparatach. Skład może się różnić między ośrodkami i zmienia się wraz z aktualnymi rekomendacjami, ale typowy schemat obejmuje:
dwa leki z grupy nukleozydowych inhibitorów odwrotnej transkryptazy (tzw. NRTI) – np. tenofowir z emtrycytabiną lub lamiwudyną,
trzeci lek „wzmacniający” – często inhibitor integrazy (np. dolutegrawir, raltegrawir) ze względu na dobrą tolerancję i niski potencjał interakcji.
Leki są dobierane w taki sposób, by były skuteczne, a jednocześnie możliwie wygodne w stosowaniu: jak najmniej tabletek dziennie, przyjazny profil działań niepożądanych, mało interakcji z innymi lekami.
U osób z chorobami nerek, wątroby, w ciąży czy przy skomplikowanej farmakoterapii przewlekłej (np. leki przeciwpadaczkowe, psychiatryczne) schemat bywa modyfikowany po konsultacji z lekarzem doświadczonym w leczeniu HIV.
Długość terapii i znaczenie pierwszej dawki
Cały kurs PEP trwa 28 dni. Kluczowe są:
jak najszybsze podanie pierwszej dawki – najlepiej w ciągu kilku godzin od ekspozycji,
ciągłość terapii – brak przerw, żadnego „brania jak sobie przypomnę”.
Jeśli w szpitalu nie ma jeszcze wyników badań laboratoryjnych, lekarz zwykle i tak wydaje pierwszą dawkę na miejscu oraz receptę na kolejne dni, a plan ewentualnych korekt ustala po otrzymaniu wyników (np. przy gorszej pracy nerek).
Źródło: Pexels | Autor: Tima Miroshnichenko
Recepta na PEP: co dostaje pacjent do domu
Po decyzji o wdrożeniu profilaktyki pacjent nie wychodzi tylko z samą receptą. Cały „pakiet wyjściowy” jest zwykle dużo szerszy i obejmuje także instrukcje oraz plan dalszych wizyt.
Rodzaj recepty i liczba opakowań
PEP w Polsce wydawana jest najczęściej na receptę refundowaną wystawianą przez lekarza pracującego w uprawnionym ośrodku (np. oddział chorób zakaźnych, poradnia HIV/AIDS). Na recepcie mogą znaleźć się:
leki wystarczające na cały 28-dniowy cykl,
albo zapas na krótszy okres (np. 7–14 dni) z adnotacją, że dalsza część będzie przepisana na wizycie kontrolnej.
W praktyce stosuje się oba rozwiązania. Część lekarzy preferuje krótsze recepty przy pierwszym kontakcie, zwłaszcza gdy konieczne jest zweryfikowanie wyników badań lub istnieje ryzyko, że pacjent jednak przerwie terapię i leki się zmarnują.
Instrukcje stosowania leków – „przepisywanie na ludzki język”
Schemat PEP potrafi brzmieć skomplikowanie, szczególnie gdy nazwy handlowe niewiele komu coś mówią. Dlatego obok recepty pacjent zwykle dostaje pisemną instrukcję lub dokładne omówienie zasad stosowania:
ile tabletek i o której godzinie przyjmować,
czy lek brać z jedzeniem, czy na czczo,
czego unikać (np. niektóre suplementy, duże dawki ibuprofenu, alkohol w nadmiarze),
co zrobić, jeśli pominie się dawkę – czy wziąć ją jak najszybciej, czy poczekać do kolejnej.
Dobrym zwyczajem jest dopasowanie godzin przyjmowania do faktycznego rytmu dnia pacjenta: pracy zmianowej, opieki nad dziećmi, planowanego wyjazdu. Im bardziej realny plan, tym mniejsze ryzyko, że gdzieś „wypadnie” kilka dni.
Dodatkowe leki i zalecenia na pierwsze dni
Niektórzy pacjenci dostają dodatkowe recepty lub zalecenia, które mają ułatwić przejście przez pierwsze dni PEP. Wśród nich bywają:
leki na nudności (np. prokinetyki), jeśli schemat PEP wiąże się z ryzykiem dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego,
środki przeciwbólowe „bezpieczniejsze dla wątroby” – szczególnie gdy i tak jest ona obciążona lekami PEP lub alkoholem,
propozycja osłony przewodu pokarmowego (np. probiotyki) przy skłonnościach do biegunek.
Przy ekspozycji seksualnej mogą pojawić się też osobne zalecenia: antykoncepcja awaryjna, leki na inne infekcje (np. antybiotyk na rzeżączkę, chlamydię), szczepienia (WZW B, tężec, HPV – w zależności od wieku i historii szczepień).
Plan wizyt kontrolnych po włączeniu PEP
Wizyta „startowa” to dopiero początek. Skuteczna i bezpieczna PEP wymaga kilku kolejnych spotkań lub przynajmniej kontroli laboratoryjnych w określonych terminach.
Pierwsza kontrola – zwykle po 1–2 tygodniach
Najczęściej pierwszą wizytę kontrolną planuje się w ciągu 7–14 dni od rozpoczęcia PEP. Jej cele są dość konkretne:
ocena, czy pacjent stosuje leki zgodnie z zaleceniami (adherencja),
sprawdzenie działań niepożądanych – nudności, bóle głowy, wysypki, zaburzenia snu, problemy psychiczne,
weryfikacja wyników badań z pierwszej wizyty (wątroba, nerki, HIV, inne zakażenia),
modyfikacja schematu, jeśli np. pojawiły się niepokojące odchylenia w badaniach.
To także moment, kiedy można wrócić do trudniejszych tematów, które w ostrej fazie stresu były „za ciężkie” – np. rozmowy o stałej profilaktyce PrEP, o relacji z partnerem lub partnerami, o ryzykach seksualnych w dalszej perspektywie.
Badania kontrolne w trakcie PEP
W zależności od stanu zdrowia, ośrodka i użytych leków lekarz może zlecić:
powtórną ocenę nerek i wątroby po 2–4 tygodniach – kreatynina, eGFR, ALT, AST,
dodatkowe badania, jeśli pojawią się nowe objawy (np. morfologia, elektrolity, badania obrazowe).
U większości młodych, zdrowych osób bez chorób przewlekłych poważne powikłania występują rzadko, ale kontrola parametrów laboratoryjnych daje poczucie bezpieczeństwa i lekarzowi, i pacjentowi.
Kluczowe testy po zakończeniu PEP
Najważniejszy etap kontroli przychodzi już po zakończeniu 28-dniowego kursu. Chodzi o definitywną ocenę, czy doszło do zakażenia HIV oraz o wychwycenie innych infekcji.
Standardowy plan zwykle obejmuje:
test w kierunku HIV po zakończeniu PEP (czyli ok. 4–6 tygodni po ekspozycji),
kolejny test po 3 miesiącach od zdarzenia – uznawany za wynik ostateczny przy użyciu testu 4. generacji,
powtórne badania w kierunku WZW B, WZW C i kiły w odstępach ustalonych przez lekarza (często 3 i 6 miesięcy),
kontrolne wymazy (rzeżączka, chlamydia) przy ekspozycjach seksualnych, zwłaszcza gdy początkowo były ujemne, a objawy się utrzymują lub pojawiły się nowe.
W większości przypadków, przy prawidłowo prowadzonej PEP i braku kolejnych ryzykownych kontaktów, wyniki pozostają ujemne. Sama świadomość konieczności tych kontroli pomaga jednak podejść poważniej do całego procesu – to nie jest jednorazowa „akcja na SOR-ze”, ale kilkutygodniowy plan.
Wsparcie psychiczne i rozmowa o dalszej profilaktyce
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Po jakim czasie od ryzykownego kontaktu wizyta po PEP ma jeszcze sens?
PEP najlepiej zacząć w ciągu pierwszych 2 godzin od ekspozycji, a maksymalny sens ma do 48–72 godzin. Po tym czasie leki najczęściej nie są już skuteczne jako profilaktyka zakażenia HIV, bo wirus mógł się już „zadomowić” w organizmie.
Nawet gdy minęło więcej niż 72 godziny, wizyta nadal jest potrzebna: lekarz zleci testy w kierunku HIV w odpowiednich odstępach, sprawdzi inne infekcje przenoszone drogą płciową, zaproponuje ewentualne szczepienia (np. WZW B, HPV) i omówi dalszą profilaktykę, np. PrEP.
Gdzie zgłosić się po PEP w Poznaniu po kontakcie seksualnym wysokiego ryzyka?
W Poznaniu pierwszy kontakt po ekspozycji zwykle odbywa się na SOR (Szpitalny Oddział Ratunkowy) albo w izbie przyjęć szpitala, w którym jest oddział chorób zakaźnych. To tam lekarz dyżurny ocenia ryzyko i decyduje, czy rozpocząć PEP.
Dalsze kontrole (po kilku tygodniach i miesiącach) najczęściej prowadzi poradnia chorób zakaźnych lub poradnia HIV w tym samym szpitalu. Pomocą mogą też być punkty konsultacyjno-diagnostyczne (PKD), które podpowiedzą telefonicznie, gdzie w danym momencie w Poznaniu realnie można dostać PEP.
Jak wygląda pierwsza wizyta po ekspozycji, zanim dostanę PEP?
Na początku lekarz przeprowadza szczegółowy wywiad: jak wyglądał kontakt (rodzaj stosunku, obecność krwi, przerwanie prezerwatywy), kiedy dokładnie się odbył, czy znany jest status HIV drugiej osoby i czy przyjmuje ona leczenie. Na tej podstawie ocenia, czy PEP jest w ogóle potrzebna.
Następnie zleca badania laboratoryjne (m.in. w kierunku HIV, WZW B i C, innych chorób przenoszonych drogą płciową, podstawowe badania krwi), wystawia receptę lub wydaje leki na 28 dni oraz omawia harmonogram dalszych wizyt kontrolnych. Przy okazji może poruszyć też kwestie antykoncepcji awaryjnej czy wsparcia psychologicznego, jeśli doszło do przemocy.
Czy na SOR po PEP muszę mieć skierowanie od lekarza rodzinnego?
Nie, w sytuacji pilnej ekspozycji na HIV zwykle nie jest potrzebne żadne skierowanie. Zgłaszasz się bezpośrednio do SOR albo izby przyjęć i jasno mówisz, co się stało, np. „kontakt seksualny wysokiego ryzyka, możliwe narażenie na HIV, proszę o ocenę pod kątem PEP”.
Skierowanie może być wymagane później, do planowych wizyt w poradni chorób zakaźnych. Często jednak formalności pomagają załatwić na miejscu tam, gdzie PEP została wdrożona – zwłaszcza jeśli masz ze sobą wypis, listę leków i wyniki dotychczasowych badań.
Jakie badania wykonuje się przy wizycie po PEP i w czasie kontroli?
Na starcie wykonuje się przede wszystkim testy w kierunku HIV (test wyjściowy) oraz badania podstawowe, które pozwalają bezpiecznie dobrać leki: morfologię krwi, próby wątrobowe, czasem kreatyninę i inne parametry pracy nerek. W zależności od sytuacji lekarz zleca też badania na kiłę, rzeżączkę, chlamydię, WZW B i C.
W kolejnych tygodniach powtarza się testy w kierunku HIV i wybrane badania krwi, żeby sprawdzić, czy leki nie obciążają zbytnio organizmu i czy nie pojawiły się inne zakażenia. Konkretny harmonogram kontroli (np. po 2, 4, 12 tygodniach) zależy od oceny ryzyka i przyjętego schematu postępowania.
Co zabrać ze sobą na wizytę po PEP, żeby wszystko poszło sprawniej?
Najważniejsze jest zabranie dokumentu tożsamości ze zdjęciem, który umożliwi rejestrację. Pomocna jest także lista przyjmowanych leków (lub same opakowania), zwłaszcza gdy masz choroby przewlekłe, np. nadciśnienie, cukrzycę, depresję.
Jeśli PEP rozpoczynałeś w innym ośrodku, zabierz wypis ze szpitala lub zaświadczenie, dokładny schemat lekowy (nazwy i dawki) oraz dostępne wyniki badań. Dzięki temu lekarz nie będzie musiał „odtwarzać historii”, a Ty unikniesz niepotrzebnego powtarzania części badań.
Czy wizyta po PEP dotyczy tylko HIV, czy także innych chorób przenoszonych drogą płciową?
Choć głównym celem PEP jest zapobieganie zakażeniu HIV po ekspozycji, wizyta po takim zdarzeniu zwykle obejmuje szersze spojrzenie na zdrowie seksualne. Lekarz ocenia również ryzyko innych infekcji: kiły, rzeżączki, chlamydii, wirusowych zapaleń wątroby B i C, a u części pacjentów wspomina o szczepieniach (np. WZW B, HPV).
To także moment na rozmowę o profilaktyce na przyszłość – np. o rozpoczęciu PrEP, zmianie nawyków seksualnych czy bardziej regularnych badaniach kontrolnych. W praktyce jedna pilna wizyta po ekspozycji często zamienia się w początek lepszej opieki nad całym zdrowiem intymnym.
Opracowano na podstawie
Guidelines on post-exposure prophylaxis for HIV and the use of co-trimoxazole prophylaxis for HIV-related infections. World Health Organization (2014) – Global zalecenia WHO dotyczące PEP po ekspozycji na HIV
Updated guidelines on HIV post-exposure prophylaxis. World Health Organization (2024) – Najnowsze wytyczne WHO nt. wskazań, schematów i czasu rozpoczęcia PEP
Zasady opieki nad osobami zakażonymi HIV. Rekomendacje PTN AIDS. Polskie Towarzystwo Naukowe AIDS (2019) – Polskie rekomendacje kliniczne, rozdział o PEP i kontroli po ekspozycji
Postępowanie poekspozycyjne po narażeniu na zakażenie HIV, HBV i HCV u pracowników ochrony zdrowia. Państwowy Zakład Higieny – Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego (2013) – Zasady PEP po zakłuciu igłą i innych ekspozycjach zawodowych
Stanowisko Konsultanta Krajowego w dziedzinie chorób zakaźnych w sprawie stosowania profilaktyki poekspozycyjnej zakażenia HIV. Konsultant Krajowy w dziedzinie chorób zakaźnych – Oficjalne polskie stanowisko dot. wskazań, czasu i schematów PEP
